Kalwaria Zebrzydowska
organy na terenie całego sanktuarium

opracowanie: o. Julian Mieczysław Śmierciak OFM

  SPECYFIKA MIEJSCA-MAPA ORGANÓW  ,  ORGANY W BAZYLICE (małe i wielkie) 
ORGANY W KAPLICACH -
III Upadek, Grób M.B., Wieczernik, Domek M.B., Ukrzyżowanie, Piłat i inne, English Summary


ORGANY W BAZYLICE pw. Matki Bożej Anielskiej
Organy mniejszeOrgany Wielkie - historia, opis, dyspozycja, Foto

Kościół klasztorny miał dwoje organów: jedne (mniejsze) w pierwszym kościele konsekrowanym w 1609 r., drugie (wielkie) w dobudowanej w 1702 r. nawie. W latach 1706-1923 istniały równocześnie.

1) Organy mniejsze (istniejące do 1923 r.)

Czas budowy – 1642 r. z fundacji Petrusa Porębskiego.[9] Nie wykluczona jest jednak możliwość istnienia organów znacznie wcześniej (po 1609)
    Lokalizacje – kolejno 3 różne miejsca (zob. wyżej rys.2 ) 
1) Pierwotnie na chórze organowym, usytuowanym przy wschodniej ścianie kościoła, naprzeciw wielkiego ołtarza. 
2) W 1702 r. na galerii za wielkim ołtarzem. fot.2
3) W 1904 r Aleksander Żebrowski przeniósł je na nowy chórek wybudowany przy zachodniej ścianie prezbiterium.[13] fot.3
    Dyspozycja – bliżej nie znana. Inwentarz z 1846 r. po raz pierwszy informuje, że były to organy ołtarzowe z 9 kluczami, bez pedału[14]. W 1904 r. zarząd klasztoru polecił Aleksandrowi Żebrowskiemu ze Lwowa, aby „...W tymże organie wymienić dwa głosy: miksturę i superoktawę na Salicyonał. Dać nowy frontowy pryncypał i jeden głos pedału” [15]. W 1916 r. Żebrowski wstawił jeszcze nowy Flet major[16]. W ten sposób organy miały 9 głosów w manuale i 1 głos w pedale. 
  
    Reparacje – Pierwsza wzmianka o złym stanie organów pochodzi z lat 1784-93.[17] Odrestaurowano je za przełożeństwa o. Thynella (lata 1793-1833).[18] Kolejnych reparacji dokonał Jan Długi z Nowego Targu w latach 1845, 1860 i 1868.[19] W roku 1904 i 1916 Aleksander Żebrowski ze Lwowa dokonał wspomnianej już zmiany ich lokalizacji oraz rozbudowy i zmiany dyspozycji. W 1923 r. przewieziono je do bernardyńskiego kościoła w Radecznicy[20].

2) Organy wielkie   (Foto) 

Czas budowy - 1706 r., po dobudowaniu nawy kościoła w 1702 r. 
Fundator
- Teresa z Brzezia Kamocka, pisarzowa ziemska sądecka[21].
Budowniczy -
o.Euzebiusz Pasierbski – bernardyn.[22] Trudno ustalić, czy własnoręcznie wykonał również barokowy prospekt. 
Przebudowy i reparacje – pierwotnie był to instrument 10 głosowy, z jednym manuałem i pedałem.[24] W ciągu 300 lat organy poddane zostały 3-krotnej przebudowie oraz zanotowano 14 większych reparacji i wiele pomniejszych. Pierwszą przebudowę po 1812 r.[25] przeprowadził Jakub Stankiewicz z Zatora, który rozbudował szafy organowe, (zob. rysunek) dobudował górny pozytyw, powiększył liczbę głosów do 30 oraz zastosował 2 manuały (z klawiaturą od E-c3 z 1 oktawą krótką) i Pedał. Snycerkę wykonał br. Jan Tuliński.[26] Drugiej przebudowy dokonał Jan Długi z Nowego Targu w 1846 r.[27] Dodał 2 nowe głosy i zrekonstruował wiatrownice, zmieniając klawiatury na pełne 4,5 oktawowe C – f3. Podczas trzeciej przebudowy w latach 1902-03 Aleksander Żebrowski ze Lwowa[28] zmienił wszystkie wiatrownice klapowe na stożkowe, a co za tym idzie całą mechanikę. Sekcję Man. II przeniósł z górnego pozytywu do prawej szafy organowej i umieścił w szafie ekspresyjnej. Górny pozytyw pozostawił nieczynny (zob. foto). Znacznie zmienił dyspozycję organów, wymieniając kilka głosów na nowe o cechach romantycznych. Liczbę głosów zmniejszył z 32 do 26. Poważniejsze remonty przeprowadzili jeszcze: Teodor Treściński z Kalwarii Zebrzydowskiej (1924 i 1936 r.)[29] i Henryk Siedlar w 1967 r.[30] Ostatniej gruntownej reperacji dokonał Lech Skoczylas z Krakowa w 1998 r. W tym samym roku firma braci Stanisława i Łukasza Stawowiaka z Krakowa dokonała konserwacji zabytkowej materii prospektu i odkryła najstarszą warstwę malarską - czyli niebieską i czerwoną marmoryzację, przywracając organom pierwotną kolorystykę z 1706 r. 

Stan zachowania – bardzo dobry. Wysoka wartość zabytkowa (prospekt z 1706 r. i ok. 60 % starych głosów)

     Opis inwentaryzacyjny

Lokalizacja - Instrument jest usytuowany na chórze muzycznym, naprzeciw głównego ołtarza, nad głównym wejściem do kościoła (Rys.2 powyżej lub szczegółowszy). Konstrukcja szaf zawiera w sobie elementy starsze i nowsze. Najstarsza część zbudowana przez o. Euzebiusza Pasierbskiego składa się z dwu oddzielnych części o jednakowej, symetrycznie odwzorowanej konstrukcji. Obydwie szafy organowe ustawiono po bokach niszy okiennej, w odległości ok. 250 cm od tylnej ściany kościoła, oddalone od siebie o 265 cm i zwrócone przodem ku sobie pod kątem 9o. Po rozbudowie organów ok. 1812 r. i zwiększeniu głębokości szaf, organy przylegają do tylnej ściany kościoła. Obecne wymiary organów to: szerokość 1030 cm, głębokość 380 cm, wysokość ok. 900 cm.

Architektonika i wystrój prospektu(Foto) Prospekt barokowy, trójczłonowy, 15-osiowy, stanowi plastyczną oprawę dla monumentalnego okna, znajdującego się na osi fasady świątyni. Konstrukcja 2 głównych członów bocznych jest identyczna: na wysokim sześciennym cokole (262 x 307 cm) z kwadratowym panneau na licu, osadzono 3 wieże piszczałkowe, ujęte od góry i od dołu gierowanym, wielopasmowym gzymsem. Wysokość wież wzrasta ku środkowi organów. Każdą wieżę wieńczy dekoracyjny kartusz z przedstawieniem figuralnym i pejzażowym. Niewielki pozytyw (dodany po 1812 r.) zawieszony pośrodku na wys. 670 cm od podłogi, zamyka od góry całą kompozycję tworząc rodzaj tryumfalnego łuku. Zbudowany jest z 3 wieżyczek osadzonych symetrycznie na wspólnym gzymsie z trzema ryzalitowymi występami na ich osi. Wieża środkowa większa (194 x 58 cm), a boczne wieżyczki mniejsze, zbudowane symetrycznie. Ponad gzymsem wieży środkowej stoi wieńcząca cały prospekt rzeźba św. Franciszka z krucyfiksem w dłoniach. Całość prospektu posiada jednolitą polichromię w postaci niebieskiej marmoryzacji. Jedynie płyciny postumentu, podniebienie łuku, pionowe lizeny prospektu i drobne detale posiadają marmoryzację czerwoną. Złoceniami pokryto liczne kartusze, uszaki, skrzydła aniołów, konsole, kotary oraz drobną snycerkę. Dekoracja ta koresponduje z oprawą malarską balustrady chóru. Przedstawiony wyżej prospekt jest przykładem tendencji wywodzącej się z rzymskiego baroku.[31]

Opis techniczny – Traktura mechaniczna. Wiatrownice stożkowe.[32] 2 miechy pływakowe: jeden dla sekcji manuału I i pedału, drugi dla sekcji manuału II. Dmuchawa elektryczna i urządzenie do kalikowania. Klawiatury: 2 manuały C-f3, pedał: C1–c (5 dodatkowych klawiszy stanowi atrapę). Stół gry wbudowany w lewą stronę prawej szafy organowej. W ten sposób grający ma główny ołtarz po prawej stronie. 
Przykładowe rysunki  techniczne traktury (niektóre są bardzo duże bo inaczej nie byłoby widać szczegółów): 
Schemat 3D rozmieszczenia kanałów i wiatrownic

Dźwignie i wałki skrętne
,  
Schemat traktury registartury
,  
pedalcopel
manualcopelStół gry (foto) 
manubria rejestrowe
, + foto
miechy
  
fotografie traktury 

Rysunki poszczególnych sekcji: 
Rzut poziomy rozmieszczenie wiatrownic z kolejnością ustawienia głosów
Sekcja Manuału I
Sekcja manuału II
Sekcja Pedału cz.Icz.II
Tabele układu głosów wielorzędowych: MixturaCymbel 

Dyspozycjaaktualnie 26 głosów, 2 manuały i pedał.

        Manuał I

        Manuał II

         Pedał

  1. Pryncypał 
 
2. Flet Major
 
3. Gemshorn
 
4. Gamba
 
5. Oktawa
 
 6. Rurflet
 
7. Kwinta
 
8. Szpicflet
 
9. Pikolo
10. Siflet
11. Mixtura
12. Trompet

8’
8’
8’
8’
4’
4’
2 2/3
2’
2’
1’
2’ 4 ch.
8’

1. Flet major
2. Portunal
3. Aeolina
4. Prestant
5. Flet minor
6. Rurflet
7. Cymbel

8’
8’
8’
4’
4’
2’
11/3’ 3 ch.[33]

 

1. Subbas
2. Kontrabas
3. Violonbas
4. Oktawbas
5. Czelo
6. Chorałbas
7. Bombardon

16’
16’
16’
  8’
  8’
  4’
16’

 

Połączenia: Manuałcopel, Pedalcopel

Urządzenia dodatkowe: Tremolo Man. II, Expression

Registry zbiorowe: Tutti

 

Analiza brzmienia:
Wykres poziomej skali wysokości brzmienia organów w poszczególnych sekcjach
Wykres pionowej skali brzmienia (polifoniczność pojedynczych klawiszy). 

Przypisy


[9] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 386. Kronikarz nie podaje, do którego kościoła miano budować ów instrument. Możemy tylko wnioskować z towarzyszących okoliczności, że przeznaczone były do kościoła klasztornego.

[10] Skoro po 1623 r. Jan Zebrzydowski fundował organy do sąsiedniego kościoła Ukrzyżowania, logiczna wydaje się wcześniejsza obecność organów w ważniejszym kościele klasztornym.

[11] Zbudował w 1640 r. organy do kościoła bernardynów w sąsiednim klasztorze w Alwerni. J. Gołos, Polskie organy i muzyka organowa, s. 293.

[12] Żył on w wielkiej przyjaźni z konwentem bernardynów w Warszawie, oraz pracował przy organach u bernardynów w Lublinie. E. Smulikowska, Prospekty organowe..., s. 92.

[13] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały Dyskretorium..., z dnia 12 XI 1904, s. 9: „p.1 - Usunąć ołtarz św. Józefa jako zawadzający tuż przy wielkim ołtarzu..., p.2 - Na miejscu ołtarza św. Józefa zbudować chórek z wejściem z górnego korytarza i na tenże przenieść organ spoza wielkiego ołtarza”.

[14] „Im Chor der Religiösen ist eine Altarorgel mit 4 oktaven ohne Pedal mit 9 clavis im Werte 100”.APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze klasztoru..., s. 293-386.

[15] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały Dyskretorium..., z dnia 12 XI 1904, s. 9.

[16] APB: Rkps RGP-k-44, k. 17-18.

[17] „Organum majus in choro medio Ecclesiae indiget reparatione. Organum minus etiam destructum”. APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze klasztoru..., s. 83.

[18] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 300; Por. H. Wyczawski,  Kalwaria ..., s. 121.

[19] APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze klasztoru...,  s. 428 i 454; Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 326, 347; Rkps IV-g-1, Księga reparacji klasztoru..., pod datą  8 V 1868.

[20] APB: Fasc. RGP-f-14, (Akta różne i sprawozdania) Relacje z kapituł prowincjalnych, s. 98.

[21] W 1706 r. ofiarowała jałmużnę 1000 florenów, które w połowie przeznaczyła na budowę organów. APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 415.

[22] APB: Rkps I-a-1, s. 30; Rkps I-a-2, s. 26; Rkps RGP-k-57, k. 106; (Wszystkie źródła zakonne podają nazwisko Pasierbski, a nie Pasierbieski jak proponują niektóre opracowania). Kroniki klasztorne nie podają bezpośrednio jego nazwiska jako budowniczego organów w Kalwarii. Zakon bernardynów miał wówczas w swym gronie przynajmniej 5 organmistrzów: o. Euzebiusza Pasierbskiego, br. Antoniego z Wilna, Józefa Olszyńskiego, o. Antoniego z Głogowa i br. Klemensa Łopińskiego z Sierpca. Bliższa jednak analiza ich życia i działalności pozwala wybrać właśnie Euzebiusza Pasierbskiego, który w tym czasie był w Kalwarii. O jego życiu wiemy niewiele. Zakonne księgi piszą krótko: „Pasierbski Euzebi – organista, składa profesję w Krakowie 1 XII 1698 r. Kapłan, zasłużony spowiednik i organista. Zmarł w Kalwarii w czasie zarazy 12 lipca 1710 r.” Inna wzmianka dotyczy wybudowanych przez niego organów w kościele bernardyńskim w Krakowie w 1701 r. 

[23] Wówczas zakon bernardynów miał w swoim gronie wielu wybitnych stolarzy i snycerzy, którzy najczęściej nie znani z nazwiska wykonywali prace w różnych klasztorach i mogli również pomagać przy budowie organów. Prospekt dodanego po 1812 r. pozytywu górnego jest zapewne dziełem Br. Jana Tulińskiego.

[24] APB: Fasc.  IV-g-7, Inwentarze klasztoru..., dokument z 9 X 1791, s. 109.

[25] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 300.

[26] W tym czasie wykonywał on dla kalwaryjskich kościołów wszelką snycerkę, ławki, chóry organowe i kanoniczne, artystyczne rzeźby, prospekty organowe: w kaplicach Domku Matki Bożej, Wieczerniku i Ratuszu Piłata. (Por. E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, s. 99 i 121; E. Smulikowska, Prospekty organowe w dawnej Polsce, s. 71).

[27] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., „De emendatione organorum in majori choro ecclesiae” , s. 326. 

[28] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały Dyskretorium ... od r.1900 do 29 XII 1947), pod datą 26 IX 1902. p. 5, s. 8.

[29] APB; Rkps IV-h-22,  Księga robót..., s. 339; APB: Rkps IV-h-1, Uchwały dyskretorium..., s. 99. Z tego czasu pozostały po nim do dziś trzy głosy: Oktawbas 8’, Czelo 8’ i prawdopodobnie Bombardon 16’.

[30] Wg. relacji ówczesnego kustosza klasztoru o. Leoncjusza Cyronika, pomagał mu br. Kryspin Baszak. Szczegóły prac nie są bliżej znane. Z pewnością Siedlar wymienił w organach kilka głosów na nowe np.: Prestant 4’, Aeolina 8’, Mixtura 2’ 4ch., Trompet 8’, Cymbel 11/3. Por. J. Szablowski, Powiat wadowicki, (w:) KZSP, T.1, Województwo krakowskie, s. 477; J. Gołos, Polskie organy..., s. 312.

[31] Cechy tego stylu to: dwudzielny typ fasady zakomponowanej na tle okna, wykorzystujący światło padające od tyłu jako motyw symboliczny i dekoracyjny zarazem, eliptyczna linia konturu całych organów oraz cofnięta część środkowa w kierunku okna (w kalwaryjskich organach o 9o).

[32] 4 wiatrownice dla 3 zespołów brzmieniowych. Jednoczęściowe dla sekcji manuału I i II oraz dwuczęściowa dla sekcji pedałowej.

[33] Napis na manubrium. Obecnie jest to Cymbel 1/2  3 ch.