Kalwaria Zebrzydowska
organy na terenie całego sanktuarium

opracowanie: o. Julian Mieczysław Śmierciak OFM

  SPECYFIKA MIEJSCA-MAPA ORGANÓW  ,  ORGANY W BAZYLICE (małe i wielkie) 
ORGANY W KAPLICACH -
III Upadek, Grób M.B., Wieczernik, Domek M.B., Ukrzyżowanie, Piłat i inne, English Summary


Organy w kaplicy Piłata (nieistniejące) 

Budowa kościoła – lata 1605-9 z fundacji Mikołaja Zebrzydowskiego. 
Organy
– wybudowane na początku XIX w. przez Jakuba Stankiewicza z Zatora i snycerza Jana Tulińskiego. Pierwsza wzmianka archiwalna pochodzi z 1814 r.[74], a ostatnia z 1910 r.[75] 

INNE ORGANY

1). Organy w pałacu[76] (nieistniejące) – z 1919 r. pochodzi jedyna informacja o „... restauracji organów też w pałacu – 1131 koron”.[77] Organy te były zapewne w pomieszczeniu dla klasztornej orkiestry. Ich los jest nieznany.

2). Według przekazów ustnych[78] jedne organy z Kalwarii przewieziono do Makowa Podhalańskiego ok. 1905 r., a stamtąd w 1959 r. do Jachówki, następnie do Stryszawy i ok. 1992 r. do miejscowości Trąbki, gdzie obecnie złożone są w depozycie. Trudno jednak ustalić, w którym z obiektów na terenie Kalwarii mogły się wcześniej znajdować.

Oprócz licznych organów, na wyposażeniu Sanktuarium i Wyższego Seminarium było jeszcze kilka fisharmonii, z których w całości zachowały się 3.


Przypisy

[1] Archiwum Prowincji Bernardynów (APB): Akt fundacyjny z 1602 r.,  Dok. 37.

[2] H.E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska. Historia klasztoru bernardynów i kalwaryjskich dróżek, Kalwaria Zebrzydowska 1987 (starsze wydanie rok 1947); C. Bogdalski, Święta Kalwaria Zebrzydowska, Kraków 1910; J. Łepkowski, Kalwaria Zebrzydowska i jej zabytki pod względem dziejowym i archeologicznym, Kraków 1850; J. Szablowski, Architektura Kalwarii Zebrzydowskiej 1600 – 1702, Kraków 1933.

[3] K. Kantak, Bernardyni w Polsce,  T. 1 i 2, Lwów 1933; E. Wyczawski, Bernardyni polscy (1772-1946), T. 3, Kalwaria Zebrzydowska 1992; E. Wyczawski. Kalwaria Zebrzydowska, w: Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych. Red. E. Wyczawski. Kalwaria Zebrzydowska 1985, s. 113-122.

[4] Większość opracowań została opublikowana przez wydawnictwo Calvarianum, a informacje o nich można znaleźć na internetowej stronie www.bernardyni.ofm.pl/calvarianum/kalwaria.htm.

[5]; J. Gołos, Polskie organy i muzyka organowa, Warszawa 1972; Tenże, The polish organ, Warszawa 1992; E. Smulikowska, Prospekty organowe w dawnej Polsce, Wrocław 1989.

[6] J. Szablowski, Powiat wadowicki, (w:) KZSP, T.1, Województwo krakowskie, Warszawa 1953, s. 468-485.

[7] W 1974 r. karty inwentaryzacyjne ODZ sporządziła Maria Krasnowolska, a w 1986 r. Wiktor Łyjak.

[8] M.J. Śmierciak, Organy w Bazylice oo. bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej. Studium historyczno-instrumentoznawcze. Praca mgr napisana w Katedrze Instrumentologii Instytutu Muzykologii KUL. Dostępna w bibliotece IM KUL oraz u autora.

[9] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 386. Kronikarz nie podaje, do którego kościoła miano budować ów instrument. Możemy tylko wnioskować z towarzyszących okoliczności, że przeznaczone były do kościoła klasztornego.

[10] Skoro po 1623 r. Jan Zebrzydowski fundował organy do sąsiedniego kościoła Ukrzyżowania, powinny one już być w ważniejszym kościele klasztornym.

[11] Zbudował w 1640 r. organy do kościoła bernardynów w sąsiednim klasztorze w Alwerni. J. Gołos, Polskie organy i muzyka organowa, s. 293.

[12] Żył on w wielkiej przyjaźni z konwentem bernardynów w Warszawie, oraz pracował przy organach u bernardynów w Lublinie. E. Smulikowska, Prospekty organowe..., s. 92.

[13] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały Dyskretorium..., z dnia 12 XI 1904, s. 9: „p.1 - Usunąć ołtarz św. Józefa jako zawadzający tuż przy wielkim ołtarzu..., p.2 - Na miejscu ołtarza św. Józefa zbudować chórek z wejściem z górnego korytarza i na tenże przenieść organ spoza wielkiego ołtarza”.

[14] „Im Chor der Religiösen ist eine Altarorgel mit 4 oktaven ohne Pedal mit 9 clavis im Werte 100”.APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze klasztoru..., s. 293-386.

[15] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały Dyskretorium..., z dnia 12 XI 1904, s. 9.

[16] APB: Rkps RGP-k-44, k. 17-18.

[17] „Organum majus in choro medio Ecclesiae indiget reparatione. Organum minus etiam destructum”. APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze klasztoru..., s. 83.

[18] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 300; Por. H. Wyczawski,  Kalwaria ..., s. 121.

[19] APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze klasztoru...,  s. 428 i 454; Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 326, 347; Rkps IV-g-1, Księga reparacji klasztoru..., pod datą  8 V 1868.

[20] APB: Fasc. RGP-f-14, (Akta różne i sprawozdania) Relacje z kapituł prowincjalnych, s. 98.

[21] W 1706 r. ofiarowała jałmużnę 1000 florenów, które w połowie przeznaczyła na budowę organów. APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 415.

[22] APB: Rkps I-a-1, s. 30; Rkps I-a-2, s. 26; Rkps RGP-k-57, k. 106; (Wszystkie źródła zakonne podają nazwisko Pasierbski, a nie Pasierbieski jak proponują niektóre opracowania). Kroniki klasztorne nie podają bezpośrednio jego nazwiska jako budowniczego organów w Kalwarii. Zakon bernardynów miał wówczas w swym gronie przynajmniej 5 organmistrzów: o. Euzebiusza Pasierbskiego, br. Antoniego z Wilna, Józefa Olszyńskiego, o. Antoniego z Głogowa i br. Klemensa Łopińskiego z Sierpca. Bliższa jednak analiza ich życia i działalności pozwala wybrać właśnie Euzebiusza Pasierbskiego, który w tym czasie był w Kalwarii. O jego życiu wiemy niewiele. Zakonne księgi piszą krótko: „Pasierbski Euzebi – organista, składa profesję w Krakowie 1 XII 1698 r. Kapłan, zasłużony spowiednik i organista. Zmarł w Kalwarii w czasie zarazy 12 lipca 1710 r.” Inna wzmianka dotyczy wybudowanych przez niego organów w kościele bernardyńskim w Krakowie w 1701 r. 

[23] Wówczas zakon bernardynów miał w swoim gronie wielu wybitnych stolarzy i snycerzy, którzy najczęściej nie znani z nazwiska wykonywali prace w różnych klasztorach i mogli również pomagać przy budowie organów. Prospekt dodanego po 1812 r. pozytywu górnego jest zapewne dziełem Br. Jana Tulińskiego.

[24] APB: Fasc.  IV-g-7, Inwentarze klasztoru..., dokument z 9 X 1791, s. 109.

[25] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 300.

[26] W tym czasie wykonywał on dla kalwaryjskich kościołów wszelką snycerkę, ławki, chóry organowe i kanoniczne, artystyczne rzeźby, prospekty organowe: w kaplicach Domku Matki Bożej, Wieczerniku i Ratuszu Piłata. (Por. E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, s. 99 i 121; E. Smulikowska, Prospekty organowe w dawnej Polsce, s. 71).

[27] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., „De emendatione organorum in majori choro ecclesiae” , s. 326. 

[28] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały Dyskretorium ... od r.1900 do 29 XII 1947), pod datą 26 IX 1902. p. 5, s. 8.

[29] APB; Rkps IV-h-22,  Księga robót..., s. 339; APB: Rkps IV-h-1, Uchwały dyskretorium..., s. 99. Z tego czasu pozostały po nim do dziś trzy głosy: Oktawbas 8’, Czelo 8’ i prawdopodobnie Bombardon 16’.

[30] Wg. relacji ówczesnego kustosza klasztoru o. Leoncjusza Cyronika, pomagał mu br. Kryspin Baszak. Szczegóły prac nie są bliżej znane. Z pewnością Siedlar wymienił w organach kilka głosów na nowe np.: Prestant 4’, Aeolina 8’, Mixtura 2’ 4ch., Trompet 8’, Cymbel 11/3. Por. J. Szablowski, Powiat wadowicki, (w:) KZSP, T.1, Województwo krakowskie, s. 477; J. Gołos, Polskie organy..., s. 312.

[31] Cechy tego stylu to: dwudzielny typ fasady zakomponowanej na tle okna, wykorzystujący światło padające od tyłu jako motyw symboliczny i dekoracyjny zarazem, eliptyczna linia konturu całych organów oraz cofnięta część środkowa w kierunku okna (w kalwaryjskich organach o 9o).

[32] 4 wiatrownice dla 3 zespołów brzmieniowych. Jednoczęściowe dla sekcji manuału I i II oraz dwuczęściowa dla sekcji pedałowej.

[33] Obecnie jest to Cymbel 1/2  3 ch.

[34] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 419; Por. H. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, s. 99; J. Szablowski, Powiat wadowicki, (w:) KZSP, T.1, Województwo krakowskie, s. 481-482.

[35]APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze klasztoru..., s. 85, 173; Informacja o dobrym stanie organów.

[36] Gruntownej przebudowy „ze wsze wszystkim” dokonał w 1807 r. Jakub Stankiewicz z Zatora, dlatego można po części uważać go za budowniczego.

[37] Por. H. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, s. 99. Wątpliwości budzi rokokowy styl prospektu, podczas gdy wszystkie inne konstruował Tuliński w stylu barokowo-klasycystycznym .

[38] Stara wiatrownica jest na 8 głosów jednak dane archiwalne informują o 6 głosach. Por. APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze ..., dokument z 9 X 1791 r., s. 108; APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze ..., dok. z 1846 r. s. 324, p. D.

[39] Napis na wiatrownicy: „Ten pozytyw reparowany od Jakuba Stankiewicza ze wsze wszystkim w roku 1807 in 7 brys. (septembris)”.

[40] APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s. 300; Por. H. Wyczawski, Kalwaria ..., s. 99.

[41] Napis na wiatrownicy: „Po wtóre reparowany w roku 1844 w lipcu przez Jana Długiego, obywatela nowotarskiego”.

[42] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały Dyskretorium..., dok. z dnia 26 IX 1902,  s. 8; APB: Rkps RGP-k-59, k.182; Wizytówka organmistrza na kontuarze.

[43] APB: Rkps IV-h-22, Księga robót..., s. 341.

[44] AKK Rkps Kronika klasztoru..., T. 6, s. 238.

[45] Sposób podania dyspozycji, odbiegający od przyjętej konwencji, zastosowany został w celu jednoczesnej informacji o kolejności ułożenia głosów na wiatrownicy.

[46] Zamiennie używa się nazw: „Kościół Grobu Matki Bożej” , „Grobek” lub „Kościół Wniebowzięcia M.B.”

[47] Por. H. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, ss. 70 –71, 80 - 83.

[48] W końcu XVIII w. uważano je już za bardzo stare (antiqua). Zobacz, przy opisie dziejów.

[49] Napis na wiatrownicy informuje: „Jakub Stankiewicz z Zatora zbudował ten instrument w 1794 r.”

[50] Nie istnieje na ten temat osobna informacja jednak wiadomo, że współpracował ze Stankiewiczem, a prospekt wydaje się być nowy (poprzednie organy były mniejsze).

[51] APB: Fasc. IV-g-7, Inventarium Ecclesia, s. 87, tekst: „Grobek MB, organy szt. 1”.

[52] APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarz aparatów kościelnych klasztoru z 9 X 1791, s. 107.

[53] „Haec non ades magna jam antiqua reperientur”, APB: Fasc. IV-g-7, Fragment kolejnego inwentarza, s. 193.

[54] Fragment tekstu: „Postea omnia organa nova ...exemplo ... in Sepulchre B.V.M ...”. APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., s.300.

[55] Jest to przypuszczalnie błąd inwentaryzatora kopiującego dane ze starszych inwentarzy.

[56] APB: Rkps IV-h-1, Uchwały dyskretorium, s.30; APB: Rkps IV g-1, Księga reparacji, na luźnej kartce. Żebrowski pozostawił też swoją tabliczkę przy kontuarze.

[57] AKK: Rkps Kronika klasztoru..., T. 4, s. 209.

[58] Początkowo była to klawiatura z pierwszą oktawą krótką. Trudno ustalić kto dokonał zmiany.

[59] Por. H. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, s. 72.

[60] H. Wyczawski, Kalwaria ..., s. 72 pisze: „Od początku były w kaplicy nieduże organy. Na początku XIX w. wymieniono je na nowe”. Istnienia tutaj organów w XVII w. nie potwierdzają spisy inwentaryzacyjne z XVIII w. Za datowaniem ich na przełom XVIII/XIX w. przemawia argument, że na początku XIX w. już je remontowano.

[61] Nie ma bezpośredniej informacji o jego autorstwie jednak wiadomo, że wykonywał wtedy wszystkie prace organmistrzowskie w Kalwarii. Por. inne instrumenty.

[62] Por. E. Smulikowska, Prospekty organowe..., s. 71; Karty ODZ z 1974 i 1986 r.

[63] APB: Rkps IV-a-1, s. 300.

[64] Tak określali je pielgrzymi  ze względy na wysokie i subtelne brzmienie.

[65] Por. H. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, s. 71.

[66] Napis na kartce w wiatrownicy: „Z pilnem staraniem tutejszego konwentu zrobiony ten pozytyw od Jakuba Stankiewicza, organmistrza, mieszczanina zatorskiego w roku 1807 D: 22 junii”. 

[67] APB: Rkps IV-a-1, s. 347;  Fasc. IV-g-1, Księga reparacji..., rok 1903.

[68] Ufundował je Jan Zebrzydowski po rozbudowie kościoła w 1623 r  Por. H. Wyczawski,  Kalwaria Zebrzydowska, s. 84.

[69] APB: Rkps RGP-k-59, k.182; APB: Rkps IV-g-1, Księga reparacji klasztoru...”.

[70] APB: Fasc. IV-g-7, Inwentarze..., s. 84,  108, 173, 327; Fasc. IV-h-5, s. 276; Rkps IV-a-1, s. 347.

[71] APB: Fasc. IV-g-1, na luźnej kartce;  AKK: Rkps, Kronika klasztoru..., T.5, s.58; T.7., s.285.

[72] Na chór prowadzą zewnętrzne, kamienne schody istniejące już od 1623 r.

[73] Dodana zapewne później, o czym  świadczy inny napis, przyklejony na papierze.

[74] APB: Fasc. IV-h-5, Protoculum Visitationis Decanalis 13 IX 1814, s. 275-277.

[75] APB: Rkps IV-a-3a, Księga pamiątkowa..., s. 111; APB: IV-g-1, na luźnej kartce.

[76] Chodzi o dawną oficynę nieistniejącego już pałacu po książętach Czartoryskich.

[77] APB: Rkps IV-g-1, Księga reparacji klasztoru...”.

[78] M.in. Ks. Jan Sidełko z Jachówki. Nie znaleziono jednak żadnych potwierdzeń w zapisach archiwalnych.

[79] Koncerty są już tradycyjnie co roku, we wszystkie piątki miesiąca lipca do połowy Sierpnia, o godź. 1930.

[80] Przykład notatki z 1846 r.: „Te bowiem organy już dawno potrzebowały naprawy ... skoro wydawały z siebie fałszywą harmonię tonów, a także tworzyły dysonanse i dysharmonię z instrumentami muzycznymi z powodu zepsucia wewnątrz piszczałek. Przeto dla lepszego przeprowadzenia naprawy sprowadzono tu organmistrza Jana Długiego pochodzącego z Nowego Targu, który przy tej sprawie pracował ze swym ojcem przez cały rok 1846. Dodał zatem do tych organów jeszcze 2 nowe głosy, aby w ten sposób dźwięki ich dobrze współbrzmiały z instrumentami muzycznymi.” APB: Rkps IV-a-1, Historia Calvariae..., „De emendatione organorum in majori choro ecclesiae” , s. 326.