Kraków
organy w kościele oo. Bernardynów

opracowanie: o. Julian Mieczysław Śmierciak OFM

  Z HISTORII KOŚCIOŁA  ,  ORGANY NIE ZACHOWANE 
ORGANY WIELKIE - historia, opis-dyspozycja, zdjęcia, INNE, English, Strona klasztoru


ORGANY NIE ZACHOWANE

            a). Organy w dawnym kościele  
   
Trudno ustalić dokładny czas i budowniczego pierwszych organów[8]. Kronikarz klasztorny opisując wielki remont i rozbudowę kościoła w latach 1650-55 informuje, że w kościele były również „nowe, ładnie brzmiące organy”[9]. Nie ma pewności, czy był to zupełnie nowy instrument czy jedynie odnowiony w czasie ogólnego remontu kościoła. Z pewnością prace snycerskie przy prospekcie wykonał brat zakonny Stanisław Przemowa, który w tym czasie zbudował również nowe ołtarze, ambonę itp. 
    W 1655 r. podczas najazdu Szwedów organy zostały prawdopodobnie zburzone wraz z całym kościołem[10], a zniszczone najstarsze źródła archiwalne uniemożliwiają zdobycie bliższych informacji.

            b). Organy mniejsze na chórze zakonnym  
   
Inwentarz z 1797 r.[11] po raz pierwszy informuje o istnieniu w obecnym kościele małych organów, umieszczonych za wielkim ołtarzem, nad zakonnymi stallami, naprzeciw wejścia do zakrystii (Fot. 1). Autor inwentarza ocenia ich stan techniczny jako „aliquantum devastatum” czyli w znacznej części zniszczone, co sugeruje wcześniejsze pochodzenie organów[12]
    Późniejsze inwentarze kościoła z lat 1821, 1836, 1855 i 1860[13] zgodnie podają, że były to organy 10 głosowe, z jedną klawiaturą (trzy i pół oktawy) i dwoma miechami. Prospekt organowy pomalowany na czarno, snycersko zdobiony, złocony, z cynowymi piszczałkami w prospekcie. Chór drewniany pomalowany na kolor blado-niebieski, na który prowadziły drzwi bezpośrednio z klasztoru. Organy kilkakrotnie reparowane przetrwały do 1899 r. 
    W 1899 r. Bronisław Markiewicz z Tarnowa zbudował nowe organy, a stare wziął w rozliczeniu finansowym. Chociaż brak bliższych informacji o strukturze starych organów, to może je przybliżyć architektura nowych, gdyż organmistrz zapewnia: „Struktura tego organu będzie zastosowana do stylu wnętrza kościoła, w przybliżeniu do struktury starej”[14]. Nowe organy miały 7 głosów, 1 Manuał (54 klawisze C-f3) i Pedał (18 klawiszy C1-f), trakturę mechaniczną, wiatrownice stożkowe, miech cylindryczny z dwoma podawaczami. Elementy mechaniki wykonane z drewna oraz mosiądzu i żelaza. 330 piszczałek. Organmistrz podaje następującą dyspozycję:[15]

MANUAŁ:
1. Pryncypał 8’            (42 piszczałki cynowe,12 cynkowych)
2. Bourdon 8’              (42 piszczałki cynowe,12 drewnianych)
3. Octawa 4’               (54 piszczałki cynowe)
4. Gamba 8’                (42 piszczałki cynowe,12 cynkowych)
5. Flet-minor 4’           (54 piszczałki drewniane)
6. Voix-Celeste 8’       (42 piszczałki cynowe)
PEDAŁ:
1. Subbass 16’            (18 piszczałek drewnianych)
REJESTRY DODATKOWE:
Copula Pedału z Manuałem
Fortissimo – jako pełny organ.
Csercendo – dotyczy szafy ekspresyjnej, w której ustawiono 3 głosy: Gamba 8’, Voix-Celeste 8’ i Flet-minor 4’.

            Podczas remontu kościoła w latach 1926-27 [16] zlikwidowano chór nad stallami, a wraz z nim organy. W 1935 r. organy te zostały sprzedane do miejscowości Panki k. Częstochowy[17], a tam przebudowane przez Ludwika Saganowskiego po 1945 r., z zachowaniem starego prospektu organowego[18]. (Fot.2)


[8] J. Gołos podaje, że „Pierwotne organy zbudowano pomiędzy 1596-1606, zdobione rzeźbą snycerską przez Stanisława Przemowę”.  J. Gołos, Polskie organy i muzyka organowa,  Warszawa 1972, s. 318. Informacji tej nie potwierdzają żadne dane archiwalne.  Wiadomo tylko, że Stanisław Przemowa prowadził w tym czasie prace snycerskie w innych klasztorach bernardyńskich.

[9] APB, Kronika T.2,  sygn. I-a-2, s. 16 „...Ecclesia est in Anno 1650 reformata et dilatata, Organis(q) novis bene sonantibus, altaribus ...et via hoc omnia ad intra in anno 1655 sunt continuata, eodem anno ...”. Kronikarz pisze te słowa z perspektywy czasu i w formie użalającej się, że kiedy kościół został odnowiony i były nowe ładnie brzmiące organy, ołtarze, obrazy itd., Szwedzi najechali na Polskę i w 1655 r. zniszczyli kościół. Informacja nie dotyczy bezpośrednio budowy nowych organów.

[10] Trudno przesądzać, że nie ratowano prawie nowych organów i innych cenniejszych sprzętów, skoro całkowite zburzenie kościoła nie dokonało się jednorazowo, a nadto było zaplanowane przez wojsko polskie, które obawiało się, aby klasztor nie stanowił pomocnej twierdzy dla wroga nacierającego na Wawel.

[11] APB: Akta dotyczące administracji klasztoru Bernardynów w Krakowie (1454-1948), sygn. I-b-3, s. 535; APB: Różne zestawienia inwentarzowe klasztoru Bernardynów w Krakowie 1797-1881 (dalej cyt. Różne inwentarze), sygn. I-g-2, s. 3. „1 V 1797 r. Parvum organum super stalla in choro Collocatum cum tubulis stanneis aliquantum devastatum – 16 Fl.Rh. Organum Majus in choro Majori supra portam Ecclesiae Collocatum cum Tubulis partiam stanneis et ligneis multum devastatum – 97 Fl.Rh”.

[12] Być może uratowane ze starego zburzonego kościoła. Nie można odrzucić takiej możliwości, tym bardziej, że uznawane były wówczas za nowe (Zob. przypis 8 i 10).

[13] APB: Inwentarz kościoła i klasztoru WW. OO. Bernardynów na Stradomiu spisany w 1821, sygn. I-g-3, s. 47-49; APB: Inwentarz XX.Bernardynów na Stradomiu 1832-1844, sygn. I-g-4, Opisanie kościoła i sprzętów kościelnych, s. 4 i 15; APB: Inventarium des in der Krakauer Diözese liegenden lateinischen Bernardiner Kloster zu Krakau - 1855 r., sygn. I-g-6, s. 7; APB: Inwentarz kościelny oo.Bernardynów w Krakowie - 1860 r., sygn. I-g-8, s. 3-8. Dla przykładu cytat z inwentarza z 1821 r.: „Od góry z lewej strony ołtarza nad stallami iest ustawiony CHÓREK drewniany, niebiesko blado malowany, do którego wchod z klasztoru na drzwi podwójne z deszczek na zawiasach i hakach żelaznych na zamek zamykany – maiący ORGAN i głosów 10. Z jedną klawiaturą i dwiema miechami, w obwody snysercko robione, czarno malowane z umieszczonemi latercynowemi piszczałkami, między złocistą rzeźbą i aniołkami, od góry i dołu ozdobiony – naprzeciw którego z prawej strony ołtarza – Zakrystia, do której z powyżej opisanego chóru wchod, po dwóch marmurowych gradusach”.

Inwentarze z 1855 i 1660 r. podają: „Pozytywa w chórze za wielkim ołtarzem ma 10 mutacji, klawiaturę z 3 1/2 oktawy i dwa miechy”.

[14] APB: Akta dotyczące gmachu kościelnego 1756-1943 (dalej cyt. Akta), sygn. I-i-2, s. 433-444.

[15] Sposób podania i pisownia zgodna z oryginałem w kosztorysie organmistrza.

[16] Por. H. Wyczawski, dz. cyt., s. 158. Remont przeprowadzono z inicjatywy o. Anastazego Pankiewicza, kustosza w latach 1919-30.

[17] APB: Kronika klasztoru oo. Bernardynów w Krakowie na Stradomiu. T.IV. 1904-1936 (dalej cyt. Kronika T.4),  sygn. I-a-4, s. 365.

[18] Por. Karta inwentaryzacyjna ODZ dotycząca organów kościoła par. p.w. Św. Andrzeja Boboli w miejscowości Panki, sporządzona w 1997 r. przez Wiktora Łyjaka. Organy zostały przebudowane na instrument pneumatyczny, 12 głosowy, z 2 manuałami i pedałem, z wolnostojącym stołem gry – czyli w zasadzie nowy instrument.