Kraków
organy w kościele oo. Bernardynów

opracowanie: o. Julian Mieczysław Śmierciak OFM

  Z HISTORII KOŚCIOŁA  ,  ORGANY NIE ZACHOWANE 
ORGANY WIELKIE - historia, opis-dyspozycja, zdjęcia, INNE, English, Strona klasztoru


ORGANY WIELKIE  -  OPIS INWENTARYZACYJNY (stan z 2001 r.)

Pierwszy budowniczy organów i zachowanego prospektu – o. Euzebiusz Pasierbski OFM w 1702 r. [19]

Ważniejsze reperacje
        Jakub Prostacki w 1780 r. 
        Antoni Sapalski w 1859 i 1871 r. 
        Jan Ziemiański w 1901 r.

Budowniczy obecnego instrumentu – Wacław Biernacki w latach 1934-63.

Lokalizacja – organy usytuowane na chórze, nad głównym wejściem do kościoła, naprzeciw wielkiego ołtarza. Szafa organowa umieszczona pośrodku chóru, dosunięta do tylnej ściany (niegdyś odsunięta), pomalowana na kolor ciemnobrązowy (dawniej czarny). Szafa pozytywu wbudowana pośrodku parapetu chóru muzycznego. Pierwotnie mieściła 11 głosów, obecnie o zmniejszonej głębokości mieści tylko 3 głosy, należące do Manuału I (Rys.1).

Prospekt (Fot. 3) – barokowy, architektoniczny, siedmiowieżowy, z trójwieżyczkowym pozytywem w parapecie chóru muzycznego . Cztery główne półkoliste wieże przedzielone mniejszymi wieżyczkami z niskimi segmentami piszczałkowymi po bokach. Skrajne najwyższe wieże zwieńczone owalnymi medalionami z malowidłami Dawida i Cecylii. Podobnie wieżyczki przedniego pozytywu zakończone medalionami z przedstawieniem grających aniołków. Całość zdobiona złoconą snycerką z motywem suchego akantu. Płyciny postumentu pokryte kratą, analogiczną do zasłon balustrady chóru. Pośrodku postumentu duży obraz św. Franciszka z Asyżu. Całość programu ikonograficznego dopełniają malowidła świętych patronów zakonu w płycinach parapetu chóru (Jan Kapistran, Antoni Padewski, Bonawentura, Szymon z Lipnicy, Piotr z Alkantary i Bernardyn ze Sieny). Ten piękny w proporcjach prospekt można zaliczyć do grupy prospektów bernardyńskich typu północnego[47].

Stół gry (Fot.4) – wolnostojący, usytuowany przy bocznej ścianie chóru w ten sposób, że grający ma ołtarz główny z prawej strony. Dwie klawiatury manuałów o 58 klawiszach (C-a3) pokrytych klawolitem, a półtony z drzewa hebanowego. Pedał o 30 klawiszach (C1-f)z drzewa dębowego. Szafa kontuaru wykładana polerowanym fornerem. Registry w formie klawiaturki umieszczone w jednym rzędzie nad manuałami. Przyciski rejestrów zbiorowych poniżej manuałów. Mechanizm gry pneumatyczny, łączony metalowymi rurkami grubości 6 mm. 

Dyspozycja – 33 głosy:

Manuał I (11 gł.)

Pryncypał   16’
Pryncypał      8’
Holflet           8’
Salicet           8’
Gamba          8’
Oktawa         4’
Flet kryty       4’*
Superoktawa 2’*
Sifflet             1’*
Mikstura        4ch
Trompet         8’

*-głosy w pozytywie

Manuał II (15 gł.)

Pryncypał flet.  8’
Bourdon         8’
Gemshorn        8’
Klarnet            8’
Viola d amore  8’
Amabilis           8’
Prestant            4’
Flet minor         4’
Aeolina             4’
Nasard             2 2/3
Pikolo               2’
Tercflet             1 3/5
Cymbel             3 ch
Krummhorn       8’
Obój                 8’

Pedał (7 gł.)

Subbas      16’
Kontrabas 16’
Oktawbas   8’
Fletbas        8’
Chorałbas    4’
Kornet     4 ch
Fagot         16’

Połączenia: I-P, II-P, II-I, Super I, Super II-I, Sub II-I.

Urządzenia dodatkowe: Tremolo do II Manuału, Crescendo, Automat Pedału, Registry zbiorowe: P, F, T, WK, R, J, kasowniki.

Układy głosów wielorzędowych:[48]

    Kornet 4ch, bez repetycji.

            Układ wyjściowy: 22/3’, 2’, 13/5’, 11/3

      Mixtura 4ch

2’

 

4’

 

8’

11/3

 

22/3

 

51/3

1’

 

2’

 

4’

  2/3

 

11/3

 

22/3

C

c

c1

c2

c3-a3

      Cymbel 3ch

 3/5

11/3

2’

 

31/5

 2/3

1’

11/3

 

22/3

 1/2

  3/5

1’

 

2’

C

c

c1

c2

c3-a3

Zobacz również układy na wykresie skali poziomej. Rys.3

Rozwiązania techniczne – Traktura pneumatyczna, wiatrownice stożkowe, 4 miechy (2 w wieży kościelnej - magazynowy i pływakowy, a 2 wewnątrz szafy organowej - obydwa pływakowe, przy czym jeden z urządzeniem tremola), dmuchawa elektryczna. Jednoczęściowa wiatrownica Manuału I umieszczona na górnym poziommie w prawej części szafy (patrząc od przodu), do I Manuału podłączona jest 3-głosowa wiatrownica pozytywu. Sekcja manuału II podzielona jest na 4 wiatrownice, umieszczone w lewej części szafy: jedna na poziomie górnym (7 głosów), 2 na poziomie dolnym (5 głosów–przód, 3 głosy-tył.) oraz mała wiatrownica na poziomie środkowym zawierająca dodatkowe piszczałki połączenia „super”. Sekcja Pedałowa podzielona na 2 wiatrownice, z których jedna (5 głosów) umieszczona na dolnym poziomie w prawej części szafy, a druga (2 głosowa – podzielona na 2 części) pośrodku szafy pod kątem 900. Kolejność rozmieszczenia głosów na wiatrownicach zobacz na na  rys. 1 i 2.

Struktura brzmieniowa – Organy mają łączną skalę poziomą od C1 do cis7 (Rys.3). Zdecydowanie przeważają głosy zasadnicze - 28 głosów. Są tylko 2 poboczne i 3 wielorzędowe. Pod względem rodzin głosowych w całych organach występuje w zasadzie równowaga (z najmniejszą liczbą 5 głosów językowych), jednak w I Manuale zdecydowanie dominują głosy pryncypałowe (prawie 50%), w II Manuale głosy fletowe (6) następnie smyczkowe (4) i językowe (3). W Pedale jest umiarkowana równowaga.

I Manuał z głosem 16’, pełną piramidą pryncypałów i przeważającą ilością głosów 8’ daje pełne i masywne brzmienie. II Manuał z największą ilością głosów językowych (3), połączony z efektem tremola, predysponowany jest do gry solowej, a duża liczba głosów fletowych, smyczkowych i pobocznych stwarza możliwości uzyskania wielu barw.

Obydwa manuały nawzajem się uzupełniają przy zastosowaniu szeregu połączeń między klawiaturami. Brzmienie instrumentu najbardziej wzbogaca połączenie „Super”, które w II Manuale ma dodatkowe piszczałki. „Sub” nie ma dodatkowych piszczałek.

Wartość zabytkowa - Wysoką wartość zabytkową przedstawia przede wszystkim piękny barokowy prospekt z 1702 r. Sam zaś instrument jest nowszy.


[19] „Wystawione są organy na wielkim chórze ze wszystkim de novo, które ręką swą wystawił R.P. Eusebius Pasierbski, organarius et organmagister”  O życiu o. Euzebiusza Pasierbskiego wiemy niewiele. Zakonne księgi piszą krótko: „Pasierbski Euzebi – organista, składa profesję w Krakowie 1 XII 1698 r. Kapłan, zasłużony spowiednik i organista. Zmarł w Kalwarii w czasie zarazy 12 lipca 1710 r.” Wiadomo też, że w 1706 r. wybudował organy wielkie w Kalwarii Zebrzydowskiej. Zob. J.M. Śmierciak, Organy na terenie Sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej, w: Organy i muzyka organowa, nr XI, Gdańsk 2000, s. 265-279, lub obszerniejsza praca magisterska tegoż autora.  Warto zaznaczyć, że wszystkie źródła zakonne podają nazwisko Pasierbski, a nie Pasierbieski jak błędnie proponują niektóre opracowania. Por. APB: Aeternae memoriae conventus Cracoviensis ad sanctum Bernardinum in Stradom ... 1454-1882 (dalej cyt. Kronika T.1), sygn. I-a-1, s. 29; APB: Kronika T.2, sygn. I-a-2, s. 26; APB: Teki o. Czesława Bogdalskiego XL. Materiały biograficzne do historii bernardynów, sygn. RGP-k-57, k. 106.

[47] Por. E. Smulikowska, Prospekty organowe w dawnej Polsce, PAN 1989, s. 152.

[48] Sposób przedstawienia jest jednym z trzech opracowanych przez ks. prof. Jana Chwałka.